De vergeten historicus Pieter Geyl

Pieter Geyl (1887-1966) was een beroemde, uitgesproken historicus, die conflicten niet uit de weg ging. Maar zijn werk wordt tegenwoordig nauwelijks meer gelezen.. Geyl schreef over uiteenlopende onderwerpen als de Oranjes, Gustave Flaubert, Menno ter Braak, de Nederlandse 'stam' en de verwantschap tussen Nederland en Vlaanderen. Hij ging te strijd aan met andere historici als Jan Romein en de Brit Arnold Toynbee. Geyl had lak aan gevestigde reputaties, men vond hem fanatiek en arrogant.

'Het ontbrak me nooit aan zelfvertrouwen', stelde Geyl dan ook terecht. Tijdens zijn lange carriëre deed hij er alles aan om zijn stempel op de geschiedwetenschap te drukken. Daarbij kon hij zijn vakbroeders behoorlijk schofferen.

De bestrijding van het idee dat de geschiedenis een onvermijdelijk verloop heeft was ideëen van de belangrijkste stokpaardjes van Geyl. Hij meende dat de geschiedenis zeer grillig en willekeurig verloopt. Met die stelling botste hij op andere historici.
Geyl had het bijvoorbeeld voorzien op het marxisme van Romein en diens aanname dat er een Algemeen Menselijk Patroon bestond. Romein meende na de zoveelste aanval van Geyl dat deze een hetze tegen hem aan het voeren was.

Met de vermaarde historicus Arnold Toynbee kruiste Geyl na WO II de degens op tv in een BBC-programma. Geyl was volgens velen de winnaar van het debat dat ging over de vraag of er een patroon in de geschiedenis is aan te wijzen. Het tv-optreden betekende zijn internationale doorbraak.
Na zijn dood op oudejaarsdag van 1966 was de reputatie van Geyl nog springlevend. Kranten prezen hem als een volstrekt onafhankelijke geest, een grote geleerde en één van de belangrijkste Nederlandse historici.
Binnen zes jaar was er weinig meer van zijn faam over: zijn boeken werden nauwelijks meer gelezen en herdrukt. De Leidse hoogleraar Ivo Schäfer vroeg zich in 1972 in het artikel 'De vreemde wegen van de roem' af hoe dat kwam.
Schäffer meende dat de belangrijkste reden was dat het werk van Geyl niet aansloot op de nieuwe stromingen structuralisme, neo- marxisme en de integrale geschiedschrijving van de Franse Annales-historici. Daarnaast begon men steeds meer naar de wereld buiten Europa te kijken.
Zo verloor het werk van Geyl snel aan actualiteit. Hij werd na zij dood gezien als een historicus van het verleden. Ook nadat de historische modes van de jaren zestig en zeventig waren overgewaaid, bleef Geyl ongelezen en nog voornamelijk bekend vanwege zijn reputatie.

Joris Smeets

Bronnen:
OVT (24 juli 2005, uur 1): 'Goede heren, slechte tijden. Negen historici en hun eeuw' Deel 4: Pieter Geyl
Column Wim Berkelaar: Pieter Geyl en de vreemde wegen van de roem (Historisch Café)